-అమలులో రెండు దశాబ్దాల సవాళ్లు
-ఆర్టీఐ: ప్రజాస్వామ్య పునాది, -అమలులో వెనుకబాటు
ఉరవకొండ అక్టోబర్ 12:
ప్రజలు ఎన్నుకునే ప్రభుత్వాలు పారదర్శకంగా పాలన సాగించాలి; పౌరులకు తెలియని ప్రాంతం ఉండకూడదు. ఎందుకంటే, రహస్య ప్రాంతాల్లో అవినీతి పెరిగిపోతుందని, బహిరంగ ప్రదేశాల్లో అది నిర్మూలించబడుతుందని అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు ఉడ్రో విల్సన్ అన్నారు. మన దేశంలో సమాచార హక్కు చట్టం (రైట్ టు ఇన్ఫర్మేషన్ యాక్ట్ -2005) అమలులోకి వచ్చి 2025 అక్టోబర్ 12 నాటికి ఇరవై ఏళ్లు పూర్తవుతోంది. దేశ ప్రజాస్వామ్య పునాదిని బలోపేతం చేసే కీలకమైన చట్టాల్లో ఇది ఒకటిగా, ఓటు హక్కు తర్వాత అంతటి ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది.
మేడి పండు చందంగా ఆర్టీఐ అమలు
ఆర్టీఐ అమలులోకి వచ్చి రెండు దశాబ్దాలైన సందర్భంగా కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అవగాహన వారోత్సవాలు నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ, అమలు తీరు మాత్రం **'మేడి పండు చందం'**గా ఉందనే విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి. సమాచార పారదర్శకతపై పాలకులు, అధికారులు చెప్పే మాటలకు, చేతల్లో పొంతన లేకపోవడమే దీనికి కారణం. సమాచార హక్కు ద్వారా పాలన రికార్డుల వివరాలను పొందడానికి దరఖాస్తుదారులు ఎన్నో సవాళ్లను, అడ్డంకులను, వైఫల్యాలను ఎదుర్కొంటున్నారు. పాలకులు, అధికారుల నిర్లక్ష్యం, వ్యవస్థాగత లోపాలు వంటివే ఈ పరిస్థితికి కారణంగా నిలుస్తున్నాయి.
ఆర్టీఐ: దేశ చట్టాల్లో ఒక మైలురాయి
రాజ్యాంగం తర్వాత అంతటి ప్రాముఖ్యత ఆర్టీఐకే దక్కింది. పార్లమెంట్ చేసిన చట్టాల్లో ఇది ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది. అవినీతి నిర్మూలన, పారదర్శకత పెంపు, సుపరిపాలన అందించడం ఈ చట్టం ముఖ్య లక్ష్యాలు. పంచాయతీ నుంచి ప్రధాని కార్యాలయం దాకా జరిగే అవినీతిని బయటపెట్టడానికి, జవాబుదారీతనాన్ని పెంచడానికి, ప్రభుత్వ రికార్డుల తనిఖీకి ఇది సామాన్యులకు లభించిన ప్రధాన అస్త్రం.
ఈ చట్టం 2005లో అమలులోకి వచ్చినా, దీనికి తొలి అడుగు దశాబ్దాల కిందటే పడింది. 1976లో ఉత్తరప్రదేశ్ స్టేట్ వర్సెస్ రాజ్ నారాయణ్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిస్తూ.. సమాచార హక్కు రాజ్యాంగ ప్రాథమిక హక్కుల్లో అంతర్భాగమని, *స్వేచ్ఛ హక్కు 19(1)(ఏ)**లో ఇమిడి ఉందని స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పు తర్వాతే సమాచార హక్కు చట్టం రూపొందించుకోవాలనే ఆలోచన పాలకుల్లో వచ్చింది.
విజయాలెన్నో... అడ్డంకులు అంతకంటే ఎక్కువ
గడచిన రెండు దశాబ్దాల కాలంలో ఆర్టీఐ ద్వారా దరఖాస్తుదారులు ఎన్నో విజయాలు సాధించారు. 2జీ స్పెక్ట్రం కేటాయింపులు, కామన్వెల్త్ గేమ్స్, కోల్ గేట్ స్కామ్ అవినీతి గుట్టు బయట పెట్టడంలో ఆర్టీఐ కీలక పాత్ర పోషించింది. జాతీయ ఉపాధి హామీ పనుల సోషల్ ఆడిట్, రికార్డుల తనిఖీలో సమర్థవంతంగా వినియోగపడింది.
అయితే, దరఖాస్తుదారులకు అడ్డంకులు కూడా చాలా ఎక్కువ. సమాచారం ఇచ్చేందుకు అధికారులు కావాలనే ఆలస్యం చేయడం, అసంపూర్తిగా ఇవ్వడం, లేదా దరఖాస్తులను తిరస్కరించడం వంటి పరిస్థితులను నూటికి తొంభై శాతం మంది ఎదుర్కొంటున్నారు. అంతకంటే ప్రమాదకరంగా, అవినీతిని బహిరంగ పరిచే ఆర్టీఐ కార్యకర్తలపై బెదిరింపులు, దాడులు జరుగుతున్నాయి. ఇప్పటివరకు వందల మంది కార్యకర్తలు హత్యకు గురికాగా, వేలమంది దాడులు ఎదుర్కొన్నారు. 30 రోజుల గడువులోపు ఇవ్వాల్సిన సమాచారానికి నెలల, ఏండ్ల పాటు ఎదురు చూడాల్సి వస్తుండడం ప్రభుత్వాలు, అధికారుల నిర్లక్ష్యానికి నిదర్శనమని నిపుణులు పేర్కొంటున్నారు.
అవగాహన లోపం, సాంకేతిక సమస్యలు
ఆర్టీఐ పౌరులకు శక్తిమంతమైన సాధనం అయినప్పటికీ, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు దీనిపై సరిగా అవగాహన కల్పించడం లేదు, ప్రచారమూ చేయడం లేదు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని చాలామందికి ఆర్టీఐ గురించి తెలియకపోవడం వలన, సమాచారాన్ని పొందే హక్కు సామాన్యులకు దక్కడం లేదు. పాఠశాల స్థాయి నుంచే దీని ప్రాధాన్యతపై అవగాహన పెంపొందించాలని సూచిస్తున్నారు.
అంతేకాక, కమిషన్ల వెబ్సైట్లు యూజర్ -ఫ్రెండ్లీగా లేకపోవడం, అప్లికేషన్ల ఫాలోఅప్, ఓటీపీల్లో ఆలస్యం, పేమెంట్ ఫెయిల్యూర్లు వంటి టెక్నికల్ ఇష్యూలు దరఖాస్తుదారులకు ఇబ్బందిగా మారాయి. నగదు చెల్లించినా సమాచారం ఇవ్వకుండా చట్టాన్ని నీరుగార్చుతున్న పరిస్థితులు పారదర్శకతకు విఘాతం కలిగిస్తున్నాయి.
పేరుకుపోతున్న లక్షల దరఖాస్తులు, కమిషన్ల స్వతంత్రతకు ముప్పు
దేశంలో కేంద్ర, రాష్ట్రాలకు వేర్వేరుగా సమాచార హక్కు కమిషన్లు ఉన్నప్పటికీ, చట్టాన్ని సరిగా అమలు చేయడంలో అవి వెనుకబడుతున్నాయి. ఏటేటా లక్షల్లో దరఖాస్తులు, అప్పీళ్లు పేరుకుపోతున్నాయి. వాటిపై విచారణ వేగంగా జరగడం లేదు.
ఆర్టీఐ కమిషన్ల నియామకాల్లో రాజకీయ జోక్యం, సకాలంలో నియామకాలు చేపట్టకపోవడం, నిబద్ధత లేని వ్యక్తులను నియమించడం వంటి ఆరోపణలు కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలపై ఉన్నాయి. 2019లో సమాచార హక్కు చట్టంలోని సెక్షన్ 13, 16లను కేంద్ర ప్రభుత్వం సవరించి.. సమాచార కమిషనర్ల పదవీ కాలాన్ని నిర్ణయించే బాధ్యతను తన చేతుల్లోకి తీసుకుంది. కేంద్రం ఈ తీరుతో సమాచార కమిషనర్ల స్వతంత్రతకే ముప్పు తలెత్తిందని, చట్టం ఉనికి ప్రమాదంలో పడిందని నిపుణులు విమర్శించారు.
ఆర్టీఐ విజయవంతంగా అమలు కావాలంటే, కమిషన్లను బలోపేతం చేసి, డిజిటల్ టెక్నాలజీని మెరుగుపరచాలని, దరఖాస్తులను, అప్పీళ్లను సకాలంలో పరిష్కరించాలని దరఖాస్తుదారులు, నిపుణులు డిమాండ్ చేస్తున్నారు. అప్పుడే సామాన్యులు ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో చురుకుగా భాగస్వాములవుతారు. ప్రభుత్వాలు ఈ చర్యలు తీసుకున్నప్పుడే ఓటు హక్కు మాదిరిగానే సమాచార హక్కు కూడా ప్రజాస్వామ్య విజయానికి తోడ్పడుతుంది.